Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật

Trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang đẩy mạnh cơ cấu lại, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả sản xuất. Đây là hướng đi trọng tâm để lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật Thành phố Hồ Chí Minh khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng chung của ngành nông nghiệp.
1. Thực trạng và dư địa tăng trưởng lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, Thành phố Hồ Chí Minh có không gian phát triển nông nghiệp rộng lớn, điều kiện sinh thái đa dạng với các vùng sản xuất cây lương thực, rau, hoa, cây kiểng, cây ăn quả và cây công nghiệp. Cùng với lợi thế về thị trường tiêu thụ, hệ thống viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, công nghiệp chế biến và dịch vụ logistics, Thành phố có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp hiện đại, ứng dụng công nghệ cao gắn với chuỗi giá trị.
Năm 2026, sản xuất trồng trọt trên địa bàn Thành phố cơ bản duy trì ổn định, một số nhóm cây trồng có chuyển biến tích cực, đóng góp vào tăng trưởng của ngành. Nổi bật là cây rau với diện tích gieo trồng ước đạt 39.000 ha, năng suất tăng khoảng 1,1% và sản lượng ước đạt 904.800 tấn, tăng khoảng 2,2% so với năm 2025; cây ăn quả, diện tích ước đạt 30.200 ha; trong đó cây chuối có diện tích khoảng 4.886 ha, sản lượng ước đạt 85.923 tấn, tăng khoảng 19,8% so với năm 2025. Những kết quả này phản ánh tác động tích cực của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường.
Ứng dụng công nghệ cao tiếp tục được mở rộng với 694 cơ sở sản xuất, diện tích gieo trồng 19.079 ha. Các công nghệ được áp dụng gồm nhà màng, nhà lưới, hệ thống tưới tiết kiệm nước kết hợp điều tiết dinh dưỡng tự động, thủy canh, cảm biến điều khiển môi trường sản xuất và sử dụng năng lượng mặt trời. Thành phố có 02 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được chứng nhận, gồm vùng sản xuất hồ tiêu 485 ha và vùng sản xuất sầu riêng 449,92 ha; 24 cơ sở được chứng nhận sản phẩm phù hợp tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ với diện tích 249,01 ha; 2.296 cơ sở được chứng nhận VietGAP, tương đương 20.510 ha diện tích gieo trồng.
Việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật cũng góp phần nâng cao hiệu quả tại các vùng sản xuất. Tại các vùng sản xuất rau, việc ứng dụng giống mới, công nghệ tưới tiết kiệm và tổ chức sản xuất tập trung đã góp phần nâng cao năng suất, sản lượng. Trong sản xuất lúa, tỷ lệ sử dụng giống lúa thơm và giống chất lượng cao tại các vụ đạt từ 88,5 - 93,6%; các vùng lúa chất lượng cao thuộc Long Điền, Đất Đỏ, Phước Hải và Hồ Tràm, sản lượng dự kiến tăng từ 106.488 tấn năm 2025 lên 124.754 tấn năm 2026 trên cùng diện tích 17.822 ha. Kết quả này cho thấy tiềm năng gia tăng sản lượng thông qua nâng cao năng suất, chất lượng giống và áp dụng tiến bộ kỹ thuật.
Bên cạnh đó, công tác quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc tiếp tục được tăng cường. Thành phố hiện có 308 mã số vùng trồng với tổng diện tích được cấp mã 4.328,25 ha, phục vụ xuất khẩu và tiêu thụ nội địa. Việc quản lý mã số vùng trồng góp phần chuẩn hóa quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường.

Hình 1. Mô hình trồng dưa lưới ứng dụng công nghệ cao tại TPHCM năm 2026

Bên cạnh những kết quả đạt được, lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật vẫn còn một số khó khăn, hạn chế: Sản xuất tại một số khu vực còn phân tán; mức độ ứng dụng công nghệ chưa đồng đều; chi phí đầu tư, vật tư và lao động còn cao; liên kết giữa người sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thật sự bền vững. Quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và chuyển đổi mục đích sử dụng đất tạo áp lực đối với việc duy trì, phát triển các vùng sản xuất trồng trọt. Hạ tầng phục vụ sơ chế, bảo quản, chế biến và hệ thống dữ liệu số chuyên ngành chưa đồng bộ. Đồng thời, tác động của biến đổi khí hậu, diễn biến bất thường của sinh vật gây hại và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc đang đặt ra những thách thức đối với tăng trưởng bền vững.
2. Các giải pháp trọng tâm thúc đẩy tăng trưởng
Thứ nhất, rà soát quy hoạch, xác định và phát triển các vùng sản xuất trồng trọt tập trung.
Tổ chức rà soát hiện trạng sản xuất, xác định các vùng sản xuất tập trung phù hợp với quy hoạch, điều kiện đất đai, nguồn nước, lợi thế sinh thái và nhu cầu thị trường của từng địa bàn. Ưu tiên phát triển vùng rau an toàn, cây ăn quả, cây công nghiệp có lợi thế, hoa và cây cảnh; gắn vùng sản xuất tập trung với đầu tư hạ tầng, ứng dụng công nghệ cao, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ. Qua đó, hình thành các vùng nguyên liệu ổn định, tạo điều kiện cơ giới hóa, áp dụng đồng bộ tiến bộ kỹ thuật, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Thứ hai, đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao khoa học, công nghệ vào sản xuất.
Ưu tiên sử dụng giống cây trồng năng suất, chất lượng cao, chống chịu sinh vật gây hại và thích ứng với biến đổi khí hậu. Khuyến khích ứng dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa, tự động hóa, tưới thông minh và canh tác chính xác; phát triển các mô hình nông nghiệp công nghệ cao, hữu cơ và tuần hoàn. Việc ứng dụng công nghệ cần gắn với hiệu quả kinh tế cụ thể, thể hiện qua tăng năng suất, giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao giá trị sản phẩm trên đơn vị diện tích.
Thứ ba, đổi mới công tác bảo vệ thực vật theo hướng chủ động, thông minh và bền vững.
Tăng cường điều tra, giám sát, dự tính, dự báo và cảnh báo sớm sinh vật gây hại; ứng dụng công nghệ số trong thu thập, phân tích thông tin phục vụ chỉ đạo sản xuất. Đẩy mạnh quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), ưu tiên các biện pháp sinh học, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn, hiệu quả; giảm thiểu tổn thất do sinh vật gây hại, bảo đảm chất lượng nông sản và bảo vệ môi trường.
Thứ tư, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý nhà nước và tổ chức sản xuất.
 Tập trung xây dựng, chuẩn hóa và kết nối cơ sở dữ liệu chuyên ngành về diện tích, mùa vụ, sản lượng, vùng sản xuất, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, sinh vật gây hại và vật tư nông nghiệp. Từng bước ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ phân tích dữ liệu để theo dõi sản xuất, dự báo năng suất, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ điều hành. Đồng thời, khuyến khích áp dụng nhật ký sản xuất điện tử, truy xuất nguồn gốc và cải cách thủ tục hành chính trên môi trường số, góp phần giảm chi phí quản lý, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Thứ năm, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Thúc đẩy hợp tác giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, phát triển vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến và tiêu thụ nông sản. Tiếp tục rà soát cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, phát triển giống và vật tư nông nghiệp thân thiện với môi trường; nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu số cho cán bộ quản lý, hợp tác xã và người sản xuất.
Trong giai đoạn tới, lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật Thành phố tiếp tục chuyển mạnh từ phát triển dựa vào quy mô, sản lượng sang nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng; phát triển các vùng sản xuất tập trung gắn với ứng dụng công nghệ cao, liên kết chuỗi giá trị và nhu cầu thị trường.
Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là xu hướng phát triển mà còn là động lực quan trọng để ngành trồng trọt và bảo vệ thực vật Thành phố phát triển theo hướng hiện đại, sinh thái, bền vững, đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng chung của ngành nông nghiệp trong thời gian tới./.